Pomnik Grunwaldzki na Placu Matejki w Krakowie

Do pobrania – Audiorzewodnik – Pomnik Grunwaldzki na Placu Matejki w Krakowie (mp3, 22MB)

Naprzeciw Barbakanu na Placu Jana Matejki w Krakowie stoi pomnik potocznie zwany „grunwaldzkim”.

Ignacy Jan Paderewski postanowił z okazji pięćsetnej rocznicy bitwy pod Grunwaldem wznieść monument upamiętniający to wydarzenie. Miał to być pomnik, który będzie przypominał społeczeństwu o bitwie i wielkim zwycięstwie. Pomnik, który obudzi dumę i nadzieje na odzyskanie niepodległości.
We wspomnieniach Paderewskiego znajdują się słowa:
Byłem zaledwie dziesięcioletnim chłopcem, gdy po raz pierwszy przeczytałem
o bitwie pod Grunwaldem, która miała miejsce w roku 1410. Polska odniosła wówczas wspaniałe zwycięstwo nad Krzyżakami, usiłującymi jej odebrać najcenniejszą własność: dostęp do morza.
Reakcja moja była tak gorąca, że już wtedy sobie pomyślałem : Jakże byłbym szczęśliwy, gdybym mógł uczcić to wspaniałe zwycięstwo! Żyć dość długo, by stać się bogatym i móc uczcić pięćsetną rocznicę tej sławnej bitwy pomnikiem ku pamięci wielkich patriotów!
Od tej chwili mojego dzieciństwa stało się to głównym marzeniem mojego życia
i utkwiło mi na zawsze w myślach i w sercu. W roku 1910 nadeszła chwila urzeczywistnienia i marzenie moje nareszcie się spełniło. Całe życie składałem na ten cel pieniądze, odkładałem pewną część z każdej zarobionej sumy. Już w roku 1908 zamówiłem pomnik, postanowiłem jednak, że uroczystość jego odsłonięcia musi nastąpić w pięćsetną rocznicę, byłem tym bardzo przejęty i bardzo uszczęśliwiony.

Ignacy Paderewski planował pierwotnie ustawienie pomnika na miejscu bitwy, ale władze pruskie, do którego zaboru należały tereny Grunwaldu nie wyraziły na to zgody.

Powstaniu pomnika towarzyszyły spory o miejsce jego lokalizacji. Proponowano między innymi Wawel, plac św. Ducha – zwolennikiem tej lokalizacji był Paderewski, plac przed kościołem Bernardynów i plac Matejki. Zdecydowano ostatecznie że pomnik stanie na placu, którego patronem od 1882 roku był Jan Matejko.

Ignacy Jan Paderewski wybrał do realizacji pomnika mało znanego, 31- letniego rzeźbiarza mieszkającego w biedzie w Paryżu, Antoniego Wiwulskiego. Prace nad konnym posągiem Jagiełły rzeźbiarz prowadził w Paryżu, jednak nagła choroba artysty spowodowała przerwanie robót. W związku z tym, że nie zdążono wykonać brązowego odlewu, zdecydowano, że postać Jagiełły podczas odsłonięcia będzie wykonana z gipsu i odpowiednio spatynowa, aby wyglądała na brązową. Gipsową figurę wymieniono na właściwy, brązowy odlew rok po odsłonięciu pomnika.

UROCZYSTOŚCI ODSŁONECIA
Pomnik odsłonięto 15 lipca 1910 roku o godzinie 12.00 w pięćsetną rocznicę bitwy
w Krakowie. W uroczystościach wzięło udział 150 tysięcy osób. Była to największa manifestacja w czasie zaborów, wyraz kultu przeszłości i marzeń o wolności.
Podczas odsłonięcia głos zabrali marszałek Sejmu Krajowego Stanisław Badeni, prezydent Krakowa Juliusz Leo i fundator pomnika Ignacy Jan Paderewski, który
w swoim przemówieniu powiedział m.in.:

Dzieło, na które patrzymy, nie powstało z nienawiści.
Zrodziła je miłość głęboka Ojczyzny, nie tylko w jej minionej wielkości i dzisiejszej niemocy, lecz i w jej jasnej, silnej przyszłości. Zrodziła je miłość i wdzięczność dla tych przodków naszych, co nie po łup,
nie po zdobycz szli na pole walki, ale w obronie dobrej, słusznej sprawy zwycięskiego dobyli oręża […] Pragniemy gorąco, by każdy Polak i Litwin każdy,
dawnych dzielnic Ojczyzny, czy zza Oceanu, spoglądali na ten pomnik jako na znak wspólnej przeszłości, świadectwo wspólnej chwały, zapowiedź lepszych czasów, jako na cząstkę własnej, wiarą silnej duszy […] Prastarej, ukochanej stolicy naszej oddajemy to dzieło we władanie wieczyste.

OPIS POMNIKA
Liczący 24 metry wysokości pomnik składa się z kilku grup rzeźbiarskich.
Na szczycie granitowego cokołu umieszczono konny posąg króla Władysława Jagiełły. Lewą ręką król trzyma końską uzdę, a w prawej obnażony opuszczony w dół miecz.

Poniżej znajduje się stojąca figura wielkiego księcia litewskiego Witolda u którego stóp leży martwe ciało wielkiego mistrza Zakonu Krzyżackiego – Ulricha von Jungingena. Taką idee centralnej części pomnika miał Ignacy Jan Paderewskiego. Chciał aby pomnik miał silną wymowę propagandową i symboliczną. Ciało pokonanego wraz z całym Zakonem Krzyżackim Mistrza, leżącego u stóp wyniesionego króla Jagiełły i księcia Witolda, miało przypominać historię i dodawać wiary na odzyskanie wolności.
Po bokach cokołu znajdują się grupy rzeźbiarskie, od strony wschodniej
grupa polska – rycerz i jego giermek zbierają porzucone krzyżackie chorągwie, od strony zachodniej grupa litewska – wojownik litewski dmie w róg i prowadzi skrępowanego sznurami jeńca krzyżackiego. Na tylnej ścianie cokołu od strony północnej znajdowała się pierwotnie gipsowa postać oracza, zastąpiona w 1913 przez brązowy wizerunek chłopa oswabadzającego się z kajdan, zrywającego pęta niewoli.

ZNISZCZENIE
Po wybuchu II wojny światowej, od listopada 1939 r. do kwietnia 1940 Niemcy systematycznie burzyli pomnik. Teren wokół monumentu na Placu Matejki został niemal zaraz po zajęciu Krakowa zabudowany wysokim płotem. Najpierw zdemontowano rzeźby figuralne, które wywieziono w głąb Niemiec. Granitowy cokół wysadzono w powietrze. Kiedy rozebrano odgradzający płot na miejscu pomnika znajdowała się głęboka, czarna dziura, ślad po tym jak pomnik został nie tylko zniszczony ale wyrwany z korzeniami, aby nic nie przypominało Polakom
o zwycięskiej batalii grunwaldzkiej.

ODBUDOWA
Władze Krakowa już 28 stycznia 1945 r. podjęły uchwałę o odbudowie pomnika grunwaldzkiego. W miejscu, gdzie stał monument, ustawiono granitowe bloki z oryginalnego cokołu oraz płytę upamiętniającą istnienie pomnika. Jednak ostatecznie nie przystąpiono do odbudowy ponieważ przypomniano, że osoba fundatora pomnika z 1910, czyli Ignacego Paderewskiego jest niewygodna dla komunistycznej władzy. Przez kolejne 27 lat nie podjęto działań związanych z odbudową pomnika. Dopiero w 1972 roku powołano komitet odbudowy, jako wykonawcę wybrano rzeźbiarza Mariana Koniecznego.
W Muzeum Historycznym Miasta Krakowa odnaleziono miniaturę pomnika, pochodzącą z czasów jego budowy oraz liczne przedwojenne fotografie, które były pomocne w odbudowie.

Marian Konieczny zdecydował wprowadzić kilka zmian do pierwotnej koncepcji pomnika. Na posągu król Władysław Jagiełło inaczej dosiada konia. W Pomniku Grunwaldzkim Antoniego Wiwulskiego z 1910, król siedział w siodle, mając ugięte nogi w kolanach. W rekonstrukcji pomnika prof. Mariana Koniecznego – nogi są wyprostowane, tak, jakby stawał w strzemionach. Zdaniem artysty takie ujęcie postaci króla lepiej oddaje dynamikę postaci króla operującego mieczem.

Odbudowany pomnik Grunwaldzki stanął ponownie w Krakowie, na placu Matejki 16 października 1976 roku. Cokół pomnika wykonano z granitu pochodzącego ze Szklarskiej Poręby a figury odlano w hucie w Gliwicach.
Do transportu i montażu figury króla Władysława Jagiełły użyto wojskowego helikoptera Mi – 6 , a cała akcję transmitowała telewizja.
Przed pomnikiem grunwaldzkim również w 1976 roku wybudowano Grób Nieznanego Żołnierza w formie marmurowej płyty ze zniczem. Autorem tego założenie był prof. Wiktor Zin.

Pomnik , który ufundował Ignacy Jan Paderewski i jego odsłonięcie w 1910 roku było ostatnią wielką manifestacją patriotyczną przed wybuchem I wojny światowej. Ustawienie tego monumentalnego pomnika na jednym z głównych placów Krakowa, zaangażowanie w idee Paderewskiego, jego płomienne przemówienie otworzyły drogę do obudzenia nadziei na odzyskanie niepodległości. Pamięć o przeszłości wyrażonej w artystycznych formach stała się jedną z dróg prowadzących do budowania świadomości i podejmowania działań służących odzyskaniu niepodległości.

Wybrana bibliografia:
Urbańczyk A. Pomnik Grunwaldzki w Krakowie, Kraków 1974
Urbańczyk A. Pomnik Grunwaldzki w Krakowie 1910 – 1976, Kraków 1976