Pola bitwy pod Grunwaldem

Do pobrania – Audiorzewodnik – Pola bitwy pod Grunwaldem (mp3, 22MB)

Obszar na którym rozgrywała się bitwa pod Grunwaldem to 51 hektarów pól, które zostało wpisane do rejestru zabytków w 1984 roku. Te łąki, pola uprawne i tereny zalesione to wyjątkowy zabytek, który w 2010 roku uznany został za pomnik historii. Topografia terenu niewiele zmieniła się od czasów bitwy. Mniej jest lasów, w których chronili się rycerze. W pierwotnym projekcie założenia pomnikowego były plany nasadzenia drzew, ale ostatecznie zrezygnowano z tego.

Trasa zwiedzania przypomina kształtem pętlę, teren bitwy stanowi formę plastycznej, przestrzennej mapy z punktami budującymi narrację i upamiętnienie

Głazy z pomnika Grunwaldzkiego z 1910 roku
Przy głównej brukowanej alei znajduje się nieregularna bryła z granitowych głazów. Pochodzą one z pomnika grunwaldzkiego ufundowanego w 1910 roku przez Ignacego Jana Paderewskiego.
Ignacy Jan Paderewski postanowił ufundować pomnik upamiętniający bitwę pod Grunwaldem w rocznicę 500-lecia. W jego pierwotnym zamyśle pomnik miał stanąć na polach bitwy, jednak władze pruskie nie wyraziły na to zgody. Pomnik odsłonięto więc w Krakowie 15 lipca 1910 roku w 500 rocznicę bitwy. Jesienią 1939 roku Niemcy wyburzyli pomnik, a zniszczone figury wywieziono w głąb Rzeszy. Uratowane głazy w 1976 roku przewieziono na pola Grunwaldu, a w 1983 roku nadano im dzisiejszą formę, którą zaprojektował rzeźbiarz Wiesław Kaczmarek.
Głazy z cokołu pomnika z 1910 znajdujące się na polach grunwaldzkich są realizacją pierwotnej idei Paderewskiego ustawienia pomnika w miejscu bitwy na polach grunwaldzkich.

Wzgórze pomnikowe
Brukowana aleja prowadzi do kamiennych schodów po których wchodzi się na najwyższe wzniesienie na tym terenie, na Wzgórze Zwycięstwa.

W 1945 roku Bolesław Bierut planował postawić tu pomnik sławiący Jedność Słowiańską. Położył wówczas nawet kamień węgielny pod budowę pomnika.
Zapis uroczystości, które odbyły się w lipcu 1945 roku na polach Grunwaldu można obejrzeć na filmie Polskiej Kroniki Filmowej 20 /45
Po latach zmieniła się również koncepcja upamiętnienia bitwy
Pozostały jednak pytania jak zawrzeć w artystycznej formie grunwaldzką tradycję żyjącą w pamięci społeczeństwa. Postawiono przed artystami rozpisując konkurs architektoniczno-rzeźbiarski na pomnik Zwycięstwa Grunwaldzkiego. Rozstrzygnięcie miało miejsce w marcu 1959 roku. Zwyciężył projekt rzeźbiarza Jerzego Bandury i architekta Witolda Cęckiewicza.
Najważniejszy element założenia to stojący na Wzgórzu Zwycięstwa kamienny obelisk i 11 masztów ze sztandarami.
Jego wysokość to około 10 metrów Składa się z dwóch prostopadłościanów, z których wyłaniają się twarze rycerzy. Ich oblicza częściowo ukryte są w hełmach z przesłonami, mają groźny wzrok.
Witold Cęckiewicz, twórca pomnika nazywał go Świętowidem, czyli najwyższym słowiańskim bóstwem odpowiedzialnym za niebiosa, wojnę płodność i urodzaj.
Na granitowym obelisku obok groźnych twarzy wojów znajdują się daty: 15.VII. 1410 i 15.VII. 1960 oraz motyw krzyża z tarczą i dwoma mieczami.

Obok kamiennego obelisku ustawionych jest 11 masztów o wysokości 30 metrów. Te metalowe kolosy mają prezentować potęgę zwycięzców. Na rozmieszczonych na różnych wysokościach chorągwiach można odszukać znaki chorągwi w polskich, litewskich, ruskich i czeskich.
Wykonanie tej części pomnika było dużym wyzwaniem. Projektanci mieli bowiem problem ze znalezieniem huty, która podjęła by się stworzenia tak długich, zwężających się rur. Jak wspominają artyści ratunek znaleźli u starego fachowca z huty Jaworowa, który powiedział, że choć będzie to trudne to dla Grunwaldu muszą to wykonać, dla Grunwaldu nie ma rzeczy niemożliwych.

Makieta, amfiteatr i muzeum
Makieta o średnicy 20 metrów ukazuje ustawienie wojsk przed bitwą. Ułożona jest z kolorowych kamieni o różnych formach. Projektanci założenia pomnikowego proponują tutaj podwójne doświadczenie, jesteś na prawdziwym polu bitwy, stąpasz po ziemi, która pamięta to starcie i możesz oglądać ustawienie wojsk przed bitwą ułożone z kamieni.

Powyżej makiety zbudowano kamienny amfiteatr. Pod nim mieści się muzeum bitwy pod Grunwaldem.

Budynek muzealny ukryty jest z jednej strony pod kamiennymi ławami amfiteatru a z drugiej, od strony wejścia łukiem ociosanych granitowych brył.
Aleja prowadząca do budynku oraz kamienne ławy przed wejściem tworzą nowoczesne, jednorodne założenie architektoniczne.

Półokrągłe ściany wewnątrz budynku muzeum powtarzające zewnętrzny układ amfiteatru tworzą ciekawą ale trudną wystawienniczo przestrzeń.

Wyjątkowym elementem wystroju jest mozaika zajmująca zachodnią, półokrągła ścianę muzeum. Wykonana jest z kolorowych szkieł i kamieni. W syntetyczny, zdeformowany sposób przedstawia pochód zwycięskich rycerzy. Autorami dzieła są Witold Cęckiewicz, Helena i Roman Husarscy i Maria Ledkowicz.

Wśród dużej ilości prezentowanych eksponatów poszukaj tych oryginalnych, odnalezionych w czasie wykopalisk na polach bitwy.
Nie będzie to łatwe, bowiem na pewno Twoją uwagę będą odciągać manekiny Władysława Jagiełły czy Dżelal ed Dina, dowódcy tatarskich oddziałów posiłkowych. Rzeźby te choć mogą budzić uśmiech stanowią jednak próbę ukazania uczestników bitwy pod Grunwaldem jako ludzi z krwi i kości, o konkretnych rysach, fryzurach i ubiorach.
W gablotach prezentowane są obiekty odnalezione w czasie badań archeologicznych prowadzanych na polach bitwy od 1958 roku.
Wśród obiektów znajdują się oporządzenia jeździeckie: podkowy, wędzidła i ostrogi, fragmenty toporów, mieczy i noży, a także telemetry strojów, fragmenty rękawic, sprzączki pasów i zapinki do płaszcza a także monety krzyżackie.

Kamień Jagiełły
Niewielki, prosty kamień położony między brzozami posiada wyrytą inskrypcję: MIEJSCE ŚMIERCI WIELKIEGO MISTRZA ULRYKA VON JUNGINGENA.
Znajdujący się zaś obok kaplicy wielki głaz upamiętniał na przestrzeni czasów zarówno polskiego króla jak i mistrza Krzyżackiego.
Jego wykorzystanie do celów propagandy historycznej jest ciekawym przykładem upamiętniania bohaterów stojących po przeciwnych stronach za pomocą tego samego elementu, zmieniając jedynie podpis.
Według podań i tradycji lokalnej był to kamień, na którym siedział król Jagiełło gdy składano mu zdobyte chorągwie krzyżackie. Tradycję tę postanowił w 1901 roku zmienić Rudolf von Brandt, starosta Prus Wschodnich. Kupił kamień, opatrzył stosowną tablicą i ustawił pionowo w pobliżu kaplicy, ponieważ uważano, że było to miejsce śmierci wielkiego Mistrza.
Napis na kamieniu brzmiał O niemieckie istnienie i niemieckie prawo poległ tutaj Wielki Mistrz Ulrich von Jungingen 15 lipca 1410 śmiercią bohatera.
Po II wojnie, kiedy ziemi te znalazły się granicach Polski, głaz położono poziomo, zdjęto niemiecki napis i dodano informację, że jest to jednak kamień Jagiełłowy. Informację tę nie umieszczono bezpośrednio na kamieniu lecz przyczepiono do leżącego obok, mniejszego głazu.
KAMIEŃ ZWANY PRZEZ WIEKI JAGIEŁŁOWYM DECYZJA WŁADZ PRUSKICH POSTAWIONO W 1901 ROKU NA GRUZOWISKU KAPLICY POBITEWNEJ DLA UPAMIĘTNIENIA ŚMIERCI WIELKIEGO MISTRZA ULRICHA VON JUNGINGENA. W 1980 ROKU PODCZAS ODSŁANIANIA ZACHOWANYCH MURÓW KAPLICY KAMIEŃ PRZENIESIONO NA OBECNE MIEJSCE.

Kaplica pobitewna
Ruiny kamieniej kaplicy to kolejne świadectwo historii. Badania archeologiczne wykazały, że była to budowla była prostokątną halą o wewnętrznych wymiarach 20m na 9 metrów i grubości muru sięgającego 1,5 m. Mury wykonane były z kamieni a narożniki i ściany podpierały grube przypory. Od strony zachodniej dobudowana była zakrystia.
Miejsce, na którym pobudowano kaplicę nie jest przypadkowe, Wybrano je celowo mimo spadku 1 metra na 10 centymetrów, co bardzo utrudniało wznoszenie murów. Nie zdecydowano się na zmianę miejsca na bardziej dogodne ponieważ według tradycji to właśnie tu zginął Wielki Mistrz.
Badania archeologiczne potwierdziły, że kaplica stoi na miejscu gdzie doszło do zażartych walk w czasie oblężenie obozu Krzyżaków. Podczas badań archeologicznych odkryto zbiorowe mogiły mężczyzn ze śladami urazów zadanych ostrymi narzędziami.
Miejsce to jest zatem miejscem krwawych walk, miejscem pochówku, miejscem modlitwy oraz jak przez wieki wierzono miejscem cudów i uzdrowień.

Kopiec Jagiełły
Kopiec Jagiełły to najdalszy element związany z bitwą, oddalony jest od założeń pomnikowych około kilometr.
Niewielki, 10 metrowy kopiec został usypany w sierpniu 1959 roku przez uczestników Ogólnopolskiego Zlotu Zuchowych Kręgów Pracy Związku Harcerstwa Polskiego. Wybrane miejsce to prawdopodobne miejsce dowodzenia Jagiełły w pierwszej fazie bitwy. Na szczycie kopca znajduje się maszt z symbolicznymi chorągwiami królewskimi.
U stóp kopca znajdują się dwa głazy z informacjami o jego usypaniu w 1959 roku oraz o przyniesieniu na kopiec ziem z pół bitewnych całego kraju 15 lipca 2011 roku.

Bitwa pod Grunwaldem zajmuje w świadomości i pamięci Polaków miejsce wyjątkowe. Była i nadal jest inspiracją do dzieł literackich i malarskich, do kwerend i badań naukowych. Miejsce, na którym się rozegrała, pola,łąki, głazy i pomnik pozwalają na doświadczenie przeszłości, przeniesienie się w czasie i doświadczenie historii.

Wybrana bibliografia
Kijas J., Źródła historyczne „Krzyzaków” Sienkiewicza w: Pamiętnik Literacki, 55/3, 1964, str. 83 – 117
Odoj R., Kaplica na Polach Grunwaldu, w: Komunikaty Mazursko-Warmińskie, nr 4, 1962, str. 737 – 752.